Akreditifler, Talep Garantileri ve Ticaret Finansmanı Uyuşmazlıkları: Parayı Belgeler Yönettiğinde

Ticaret finansmanında banka genellikle anlatılan hikâyeye ödeme yapmaz. Belgelere ödeme yapar.

Akreditiflerin, talep garantilerinin, teminat akreditiflerinin ve performans teminat mektuplarının hem gücü hem tehlikesi budur. Bunlar uluslararası ticareti daha hızlı, daha güvenli ve daha finanse edilebilir kılabilir. Aynı zamanda küçük bir belge hatasını ödememeye, saldırgan bir teminat çağrısını anında nakit kaybına ya da bir sevkiyat uygunsuzluğunu tam anlamıyla ticari bir uyuşmazlığa dönüştürebilir.

Ticaret finansmanı araçlarını sıradan bir bankacılık evrakı olarak gören bir şirket, belgenin parayı temel sözleşmeden daha fazla yönettiğini çok geç fark edebilir.

Uluslararası ticaret mesafe üzerine kuruludur. Satıcı, alıcının parasını görmeden malları sevk eder. Alıcı, mallara dokunmadan ödeme yapar. Yüklenici, sözleşme bedelinin tamamını almadan ifada bulunur. İşveren, işler tamamlanmadan para avansı verir. Banka, birbirine güvenmeyebilecek taraflar arasında durur; yük hareket ederken belgeler, sigorta, yaptırım kontrolleri ve ödeme talimatları başka bir kanaldan hareket eder.

Bu mesafe risk yaratır. Akreditifler, talep garantileri, teminat akreditifleri ve performans teminat mektupları var olur; çünkü güven çoğu zaman yeterli değildir. Bu araçlar ticari riski belge ve bankacılık riskine dönüştürür. Tarafların, malların, projelerin ve bankaların farklı yargı çevrelerinde bulunduğu durumlarda ödemeyi mümkün kılmak için tasarlanmışlardır.

Ancak bu araçlar çoğu zaman yanlış anlaşılır. Ticari ekip bunları teminat olarak görür. Finans ekibi ödeme mekaniği olarak görür. Operasyon ekibi sevkiyat evrakı olarak görür. Banka belge taahhütleri olarak görür. Avukat ise uyuşmazlığı, o daha ortaya çıkmadan görür.

Tehlike basittir: araç, ticari sözleşmenin davrandığı gibi davranmayabilir. Alıcı malların ayıplı olduğunu söyleyebilir; satıcı yine de görünüşte uygun belgeler ibraz edebilir. Yüklenici işverenin gerçek bir talebi bulunmadığını söyleyebilir; lehdar yine de ilk talepte ödemeli bir teminat mektubuna başvurabilir. Banka bir tarih, mal tanımı, taşıma belgesi ya da sertifika uygunsuzluğu nedeniyle ödemeyi reddedebilir. Şirket, temeldeki gerçeğin önemli olduğunu düşünebilir; banka belgelerin uyuşmadığını söyleyebilir.

Ticaret finansmanında belgeler idari ayrıntı değildir. Paraya giden yoldur ve belgeleri doğru düzenlemek her ciddi uluslararası iş ve yatırım stratejisinin merkezinde yer alır.

1. İlk İlke: Bankalar Belgelerle İlgilenir

Akreditif ticari açıdan çoğu zaman satıcı için bir ödeme teminatı olarak tanımlanır. Bu doğrudur ama eksiktir.

Belgeli bir akreditifte amir veya teyit bankasının yükümlülüğü genellikle malların fiziksel muayenesine ya da temel satış sözleşmesinin ifasına değil, belgelerin ibrazına göre kurgulanır. Banka, ibraz edilen belgelerin akreditife ve uygulanabilir kurallara uygun olup olmadığını inceler. Alıcı ile satıcı arasında ticari bir hakem değildir.

Belgesel titizliğin önemi işte bu yüzdendir. Yanlış bir sevkiyat tarihi önem taşıyabilir. Mal tanımındaki bir uyumsuzluk önem taşıyabilir. Eksik bir sertifika önem taşıyabilir. Geç bir ibraz önem taşıyabilir. Bir konşimento uygunsuzluğu önem taşıyabilir. Akreditifi izlemeyen bir fatura önem taşıyabilir. Yanlış biçimde düzenlenmiş bir sigorta sertifikası önem taşıyabilir. Belirsizlik yaratıyorsa bir yazım tutarsızlığı bile önem taşıyabilir.

Ticari kişiler bunu çoğu zaman sinir bozucu bulur. "Ama mallar sevk edildi." derler. Banka şu yanıtı verebilir: "Belgeler uygun değil." "Alıcı ne demek istediğimizi biliyor." derler. Banka şu yanıtı verebilir: "Akreditif başka bir şey gerektiriyordu." "Bu sadece bir teknik ayrıntı." derler. Banka şu yanıtı verebilir: "Araç belgeseldir."

Ders serttir: belgeli akreditif işinde anlaşma yalnızca satış sözleşmesinde değildir. Akreditif metninde ve akreditif kapsamında ödeme çekmek için gereken belgelerdedir.

2. Temel Sözleşme ile Akreditif Birbiriyle Konuşmalıdır

En yaygın hatalardan biri, satış sözleşmesini ve akreditifi ayrı dünyalarmış gibi düzenlemektir. Bunlar ayrı hukuki araçlardır; ancak ticari açıdan birlikte işlemeleri gerekir.

Satış sözleşmesi CIF, FOB, FCA ya da başka bir teslim yapısı gerektirebilir. Akreditif, seçilen Incoterm ile uyuşmayan bir konşimento isteyebilir. Sözleşme kısmi sevkiyatlara izin verebilir; akreditif bunları yasaklayabilir. Sözleşme tek bir sevkiyat penceresi öngörebilir; akreditif daha dar bir ibraz süresi içerebilir. Sözleşme bir gözetim şirketinden sertifika isteyebilir; akreditif yanlış düzenleyen kuruluşu belirtebilir. Sözleşme bir ürün tanımı kullanabilir; akreditif başka bir tanım kullanabilir.

Uygunsuzluk ortaya çıktığında mallar çoktan hareket etmiş olabilir. Bu artık çok geçtir. Akreditif, düzenlenmeden önce ve düzenlenir düzenlenmez gözden geçirilmelidir. Değişiklik gerekiyorsa erken talep edilmelidir. Kusurlu bir akreditif karşılığında mal sevk eden bir satıcı, ödemenin alıcının iyi niyetine ya da feragatine bağlı olduğunu sonradan görebilir.

Hukuki inceleme şunları sormalıdır:

• Akreditif satış sözleşmesiyle örtüşüyor mu?
• Gereken belgeler uygulamada temin edilebilir mi?
• Satıcı bunları ibraz süresi dolmadan elde edebilir mi?
• Taşıma güzergâhı, gereken taşıma belgesini destekliyor mu?
• Mal tanımı tutarlı mı?
• Kısmi sevkiyatlar ve aktarma doğru şekilde ele alınmış mı?
• Vade tarihi gerçekçi mi?
• İbraz yeri uygulanabilir mi?
• Teyit gerekli mi?
• Akreditif devredilebilir mi, yoksa karşılıklı (back-to-back) finansman mı gerekiyor?
• Yaptırım, döviz ya da bankacılık sorunları muhtemel mi?

Bir akreditif, var olduğu için daha güvenli değildir. Kullanılabilir olduğunda daha güvenlidir.

3. Ödemeyi Durdurduklarında Uygunsuzluklar Küçük Değildir

Belge uygunsuzlukları pek çok ticaret finansmanı uyuşmazlığının motorudur. Uygunsuzluk mutlaka hile değildir. Mutlaka kötü niyet değildir. Bir uyumsuzluk, eksiklik, geç belge, tutarsız ifade, yanlış tarih, kabul edilemez sertifika, kusurlu taşıma belgesi ya da akreditife uymama olabilir.

Ancak ticari etkisi ağır olabilir. Banka belgeleri reddedebilir. Alıcı üstünlük kazanabilir. Satıcı derhâl ödemeyi kaybedebilir. Mallar, ödeme çözüme kavuşmadan önce varabilir. Demuraj ya da depolama maliyetleri birikebilir. Alıcı indirim talep edebilir. Satıcı zaman baskısı altında belgeleri düzeltmek zorunda kalabilir. Sigorta ya da yük belgeleri ihtilaflı hâle gelebilir. Finansman sağlayan banka risk altına girebilir.

Satıcı çoğu zaman uygunsuzluğun önemsiz olduğunu söyler. Alıcı bunun yeterli olduğunu söyleyebilir. Banka, ticari adalet yerine katı belgesel uygunluğa odaklanabilir.

İhracatçıların belge hazırlığını son ana bırakmaması işte bu yüzdendir. Fatura, çeki listesi, konşimento, menşe sertifikası, gözetim sertifikası, sigorta sertifikası, ağırlık sertifikası ve gereken tüm beyanlar, sevkiyat belgeleri kesinleştirilmeden önce akreditifle karşılaştırılarak kontrol edilmelidir.

Disiplin basittir. Belgelerin genel olarak doğru olup olmadığını sormayın. Tam olarak akreditifin gerektirdiği şey olup olmadığını sorun.

4. Akreditifler Ödeme Araçlarıdır, Kalite Garantisi Değil

Alıcılar bazen akreditifleri yanlış anlar. Mallar kötü, gecikmeli, ayıplı ya da beklentilerden farklıysa bankanın ödeme yapmaması gerektiğini varsayarlar. Belgeli akreditifler genellikle böyle işlemez.

Satıcı uygun belgeler ibraz ederse, alıcının temel satış sözleşmesi kapsamında şikâyetleri olsa bile bankanın ödeme yapması gerekebilir. Alıcının başvuru yolu, akreditif kapsamındaki ödemeyi durdurmak değil, satış sözleşmesi çerçevesinde satıcıya karşı olabilir.

Bu risk dağılımı bilinçlidir. Satıcı, gereken belgeleri sunması hâlinde ödeme kesinliği elde eder. Alıcı, satıcının kararlaştırılan belgeleri ibraz etmek zorunda olması nedeniyle belgesel bir denetim elde eder. Ancak alıcı genellikle bankayı bir kalite kontrol mahkemesine dönüştürmez.

Kalite riskine karşı korunmak isteyen bir alıcı, bunu belgesel yapının içine yerleştirmelidir. Örneğin:

• bağımsız gözetim sertifikası;
• analiz sertifikası;
• sevkiyat öncesi gözetim;
• ayrıntılı ürün spesifikasyonları;
• kademeli ödeme;
• alıkoyma (retention);
• performans garantisi;
• garanti (ayıba karşı tekeffül) yükümlülükleri;
• yük sigortası;
• satış sözleşmesi kapsamında ret hakları;
• teslimattan sonra açık bir talep prosedürü.

Bir alıcı, aksi hâlde temiz olan bir belgesel ibrazı geçersiz kılmak için muğlak bir memnuniyetsizliğe dayanamaz. Kalite önemliyse, akreditif kapsamında gereken belgeler bu risk göz önünde bulundurularak seçilmelidir.

5. Hile İstisnası: Güçlü, Dar ve Kötüye Kullanılması Tehlikeli

Ticaret finansmanında tanınmış bir gerilim vardır. Akreditifin veya garantinin bağımsızlığı ticari kesinlik sağlar: bankanın yükümlülüğü temel sözleşmeden bağımsızdır ve aracı yararlı kılan da bu bağımsızlıktır. Ancak bağımsızlık hile aracına dönüşmemelidir.

Hile istisnası işte burada devreye girer. Lehdar hileli biçimde belge ibraz ediyor ya da hileli bir talepte bulunuyorsa, mahkeme istisnai hâllerde, uygulanacak hukuka, foruma, delillere ve zamanlamaya bağlı olarak ödemeyi engelleyebilir ya da reddine izin verebilir.

Ancak bu kolay bir yol değildir. Bir alıcı ya da amir, genellikle yalnızca temel sözleşmenin ihlal edildiğini ileri sürerek ödemeyi durduramaz. Malların ayıplı olduğunu, yüklenicinin kötü ifada bulunduğunu ya da lehdarın haksız davrandığını söylemek yeterli değildir. Deliller güçlü, acil ve talebin ya da ibrazın kendisine yönelik olmalıdır.

Hile istisnası, hukuk kılığına sokulmuş ticari bir şikâyet değildir. Bağımsız ödeme araçlarının kötüye kullanılmasına karşı dar bir korumadır. Tedbir kararı düşünen bir taraf hızlı ve dikkatli hareket etmelidir. Delilleri muhafaza etmeli, aracı tam olarak belirlemeli, mümkünse talebi ya da ibrazı elde etmeli, uygulanacak hukuku ve yetkiyi analiz etmeli, uygun olduğunda bankayı bilgilendirmeli ve ödemenin neden engellenmesi gerektiğini gösteren delilleri hazırlamalıdır. Bu, hızlı ve yüksek riskli bir uyuşmazlık çözümü işidir: zayıf bir tedbir girişimi hızla başarısız olup itibarı zedeleyebilirken, güçlü bir girişim ise anlık mali kaybı önleyebilir. Farkı yaratan delildir.

6. Talep Garantileri ve Performans Teminat Mektupları: Nakit Silahı

Talep garantileri ve performans teminat mektupları çoğu zaman inşaat, altyapı, enerji, tedarik, gemi inşa, dağıtım ve büyük ticari sözleşmelerde kullanılır. İfayı, avans ödemesini, alıkoymayı, ihale yükümlülüklerini ya da garanti dönemi yükümlülüklerini teminat altına alabilirler.

En önemli ayrım, aracın ilk talepte ödemeli mi yoksa şarta bağlı mı olduğudur. İlk talepte ödemeli bir garanti, lehdarın o aşamada genellikle temel sözleşmenin ihlal edildiğini kanıtlamasına gerek kalmadan, uygun bir talep üzerine ödenmek üzere tasarlanmıştır. Şarta bağlı bir garanti ise temerrüdün kanıtlanmasını ya da belirtilen koşulların yerine getirilmesini gerektirebilir.

Bu fark akademik değildir. Teminat ilk talepte ödemeliyse, lehdar önce nakdi elde edebilir ve temeldeki uyuşmazlık daha sonra çözülür. Bu, üstünlük dengesini değiştirir. Bir yüklenici, inşaat sözleşmesi kapsamında güçlü savunmaları olduğuna inanabilir; işveren yine de teminata başvurabilir; talep uygunsa banka ödeme yapabilir; ve yüklenici bunun ardından parayı geri almak için mücadele etmek zorunda kalabilir.

Performans teminat mektuplarının ana sözleşme imzalanmadan önce gözden geçirilmesi gerekmesinin nedeni budur. Yüklenici şunları bilmelidir:

• Teminat ilk talepte ödemeli mi yoksa şarta bağlı mı?
• Çağrı için hangi ifade gereklidir?
• Lehdarın ihlali belirtmesi gerekir mi?
• Delil eklenmesi gerekir mi?
• Vade tarihi nedir?
• Teminat otomatik olarak uzatılabilir mi?
• Bir kontrgaranti var mı?
• Teminatı hangi hukuk yönetir?
• Ödemeyi hangi mahkeme ya da hakem heyeti engelleyebilir?
• URDG 758 uygulanıyor mu?
• Kısmi çağrılar yapılabilir mi?
• Fesihten sonra ne olur?
• Teminat, kilometre taşlarından sonra azaltılıyor mu?

Bir teminat mektubu yan bir belge değildir. Uyuşmazlık sürerken nakdi kimin elinde tutacağını belirleyebilir.

7. Haksız Çağrı Sorunu

Bir lehdar, yüklenicinin kötüye kullanım saydığı koşullarda bir teminata başvurabilir. Yüklenici işlerin gereğince ifa edildiğini söyler. İşveren gecikmenin ya da ayıpların çağrıyı haklı kıldığını söyler. Yüklenici işverenin teminatı bir baskı aracı olarak kullandığını söyler. İşveren sözleşmesel bir teminat hakkını kullandığını söyler. Banka talebin uygun göründüğünü söyler.

Bu, klasik haksız çağrı sorunudur. Güçlük, "haksız"ın farklı anlamlara gelebilmesidir. Temel sözleşme kapsamında haksız anlamına gelebilir. Teminat metnine göre uygunsuz anlamına gelebilir. Hileli anlamına gelebilir. İlgili hukuki ölçüte göre kötüye kullanım niteliğinde ya da hakkaniyete aykırı anlamına gelebilir. Ticari açıdan saldırgan ama hukuken geçerli anlamına gelebilir.

Hukuki yanıt aracın niteliğine bağlıdır. Talep, garanti metnine göre kusurluysa, bankanın reddetmek için belgesel bir dayanağı olabilir. Talep uygun ama dürüst değilse, acil mahkeme müdahalesi değerlendirilebilir. Talep uygun ama temeldeki iddia ihtilaflıysa, yüklenicinin önce ödeyip sonra geri alması gerekebilir.

Teminat metninin kesin olması gerekmesinin nedeni budur. Lehdar temiz, hızlı bir teminat aracı ister. Amir kötüye kullanım niteliğindeki çağrılara karşı koruma ister. Metnin düzenlenişi, uyuşmazlık başlamadan önce savaş alanını belirler.

8. Kontrgarantiler: Gizli Zincir

Sınır ötesi garantiler çoğu zaman birden fazla bankayı içerir. Yerel bir lehdar, yerel bir bankadan garanti isteyebilir. Amirin başka bir ülkedeki bankası, o yerel bankaya bir kontrgaranti verebilir. Yerel banka lehdara garantiyi düzenler. Lehdar başvurursa, yerel banka ödeme yapıp ardından kontrgaranti kapsamında talepte bulunabilir.

Bu bir zincir oluşturur: amir, amirin bankası, kontrgaranti, yerel amir banka, garanti, lehdar. Bu zincirdeki bir uyuşmazlık hızla hareket edebilir. Amir kendi bankasını durdurmaya çalışabilir. Amirin bankası yerel bankadan bir taleple karşılaşabilir. Yerel banka ödeme yapmak zorunda kaldığını söyleyebilir. Lehdar başka bir yargı çevresinde olabilir. Ana sözleşmenin, garantinin ve kontrgarantinin uygulanacak hukuku farklı olabilir.

Kontrgaranti riski çoğu zaman hafife alınır; çünkü amir lehdara gösterilen garantiye odaklanır. Bu, yapının yalnızca bir parçasıdır. Amir, hem dışa verilen garantiyi hem kontrgaranti yükümlülüklerini gözden geçirmelidir. Bankaya geri ödemenin otomatik olup olmadığını, bankanın takdir yetkisinin bulunup bulunmadığını, hangi bildirimin gerektiğini, hangi hukukun uygulandığını ve doğru yerde geçici korumanın mümkün olup olmadığını anlamalıdır.

Garanti uyuşmazlıklarında para, ticari uyuşmazlık daha dava aşamasına gelmeden zincir boyunca hareket edebilir ve onu sonradan geri almak, bir mahkeme kararının ya da hakem kararının sınır ötesi tenfizine bağlı olabilir.

9. Teminat Akreditifleri: Garanti İşlevi, Akreditif Biçimi

Bir teminat akreditifi çoğu zaman bir garanti gibi işlev görür. Genellikle sevk edilen mallara ilişkin başlıca ödeme yöntemi olarak değil, teminat olarak kullanılır. Lehdar, amirin ifada bulunmaması, ödeme yapmaması ya da bir yükümlülüğü yerine getirmemesi hâlinde, teminat akreditifinde belirtilen belgeleri ibraz ederek ödeme çeker.

Teminat akreditifleri yararlı olabilir; çünkü tanınmış bir belgesel çerçeve içinde işlerler ve uluslararası bankacılıkta bilinirler. Yine de dikkatli düzenlenmeleri gerekir. Teminat akreditifi şunları tanımlamalıdır:

• teminat altına alınan yükümlülük;
• tutar;
• vade;
• talep ifadesi;
• gereken temerrüt beyanı;
• destekleyici belgeler;
• kısmi çekişler;
• otomatik uzatma;
• uygulanacak kurallar;
• uygulanacak hukuk;
• ibraz yeri;
• devredilebilirlik;
• kilometre taşlarından sonra azaltma;
• amire bildirim.

Çekmesi çok kolay bir teminat akreditifi bir nakit silahına dönüşebilir. Çekmesi çok zor bir teminat akreditifi ise teminat olarak işlevsiz kalabilir. Denge, işleme uygun olmalıdır.

10. Yaptırımlar, AML ve Bankacılık Blokajları: Görünmez Gecikme

Bankacılık kontrolleri devreye girerse, uygun belgeler dahi hızlı ödemeyi garanti etmeyebilir. Uluslararası ödemeler; yaptırım taraması, aklamayla mücadele incelemesi, karşı taraf riski, gemi riski, çift kullanımlı mal endişeleri, gerçek lehdar sorunları, yüksek riskli yargı çevreleri, muhabir bankacılık kontrolleri ya da tutarsız işlem tanımları nedeniyle gecikebilir.

Ticari ekipler bunu çoğu zaman bir bankacılık gecikmesi olarak yaşar. Hukuken ise bu bir sözleşme sorununa dönüşebilir. Ödeme, banka fonları tuttuğu için geciktiyse, riski kim taşır? Alıcı, bankası belge istediği için ödeme yapamıyorsa bu mücbir sebep midir? Bir sevkiyat güzergâhı yaptırım endişeleri doğuruyorsa, satıcı teslimatı askıya alabilir mi? Banka uyum endişeleri nedeniyle belgeleri reddederse, alıcı yine de ödeme yükümlülüğü altında mıdır? Bir karşı taraf, sözleşme imzalandıktan sonra bir izleme listesinde görünürse ne olur? Mallar hukuka uygun ama ödeme güzergâhı bloke ise, döviz ve gecikme riskini kim taşır?

Bu nedenle ticaret finansmanı sözleşmeleri, uyum konusunda iş birliğini ele almalıdır. Sözleşmeler, makul biçimde gerekli olduğunda tarafların KYC bilgilerini, gerçek lehdar ayrıntılarını, sevkiyat belgelerini, nihai kullanım teyitlerini, yaptırım beyanlarını, bankacılık bilgilerini ve güncellenmiş uyum belgelerini sağlamalarını şart koşmalıdır. Bunlar, yaptırımlar, gerçek lehdar ve sınır ötesi ödemeler rehberimizde incelenen aynı kırılma hatlarıdır.

Ödeme riski yalnızca bir para meselesi değildir. Finanse edilebilir belge meselesidir.

11. Konşimentolar, Yük Belgeleri ve Sigorta Sertifikaları

Ticaret finansmanı çoğu zaman taşıma ve sigorta belgelerine dayanır. Deniz ticaretinde konşimento; malların teslim alındığına dair makbuz, taşıma şartlarının delili ve bazen bir mülkiyet belgesi olarak işlev görebilir. Ayrıca bir akreditif kapsamında gereken temel bir belge de olabilir.

Bu, belgesel doğruluğu zorunlu kılar. Şu durumlarda sorunlar çıkabilir:

• konşimento şerhli (claused) olduğunda;
• sevkiyat tarihi akreditiften farklı olduğunda;
• liman bilgileri tutarsız olduğunda;
• mal tanımı uyuşmadığında;
• taşıyıcının kimliği belirsiz olduğunda;
• navlun şartları Incoterms ile çeliştiğinde;
• sigorta sertifikası kusurlu olduğunda;
• yük miktarı farklı olduğunda;
• belgeler geç düzenlendiğinde;
• aktarmaya izin verilmediğinde;
• orijinal belgeler geciktiğinde ya da kaybolduğunda.

Böylece bir yük sorunu bir ödeme sorununa dönüşebilir. Mallar gerçek ve sevkiyat gerçekleşmiş olabilir; ancak belgeler akreditifi karşılamıyorsa, satıcı ödememeyle ya da gecikmeli ödemeyle karşılaşabilir. Hukuk ekibi satış sözleşmesini, Incoterms'i, taşıma belgelerini, sigortayı, akreditif metnini ve bankacılık sürelerini sevkiyattan önce birbirine bağlamalıdır; çünkü gemi bir kez yola çıktığında düzeltme daha zorlaşır. Ticaret finansmanının deniz ve denizcilik uyuşmazlıklarıyla buluştuğu ve kusurlu bir yük teminatının kendisinin bir sigorta uyuşmazlığına dönüşebileceği yer burasıdır.

12. İnşaat ve Altyapı: Teminatlar Üstünlüğü Belirler

İnşaat ve altyapı projelerinde teminat mektupları ve garantiler arka planda kalan bir güvence değildir. Üstünlüktür.

Bir proje; geçici teminat (bid bond), performans teminat mektubu, avans ödeme garantisi, alıkoyma teminatı, ana şirket garantisi, ödeme garantisi ve garanti dönemi teminatı içerebilir. Her aracın farklı bir amacı ve risk profili vardır. Avans ödemesi alan bir yükleniciden teminat vermesi istenebilir. Erken ödeme yapan bir işveren, yüklenici başarısız olursa paranın geri alınabileceğine dair güvence ister. İşleri ifa eden bir yüklenici, kötüye kullanım niteliğindeki çağrılara karşı koruma ister. Banka ise açık belgesel koşullar ister.

Ana sözleşme ile teminat metni uyumlu olmalıdır. Ana sözleşme bir şey, teminat başka bir şey söylüyorsa, uyuşmazlık muhtemeldir. Temel sorular şunlardır:

• Teminata ne zaman başvurulabilir?
• Önce feshin gerçekleşmesi gerekir mi?
• Temerrüt belgelenmeli mi?
• Çözülmemiş bir uyuşmazlık sürerken çağrı yapılabilir mi?
• Teminat, teslimattan ya da kilometre taşlarından sonra azaltılıyor mu?
• Tamamlanma gecikirse teminat uzatılabilir mi?
• Gecikme işverenden kaynaklanıyorsa ne olur?
• Çağrıdan önce bildirim yükümlülükleri var mı?
• Temel uyuşmazlıklara hangi heyet karar verir?
• Teminat ödemesini hangi mahkeme engelleyebilir?
• Teminat fesihten sonra da geçerli kalıyor mu?

Proje ekibi teminatları rutin ihale gereklilikleri olarak görebilir. Uyuşmazlık ekibi ise bunların tüm projenin nakit durumunu belirleyebileceğini bilir; teminat stratejisinin inşaat ve altyapı uyuşmazlıkları planlamasının merkezinde yer almasının nedeni de budur.

13. Aracın Düzenlenmesi: Kavganın Önlendiği Yer

Pek çok ticaret finansmanı uyuşmazlığı düzenleme aşamasında önlenebilirdi. Araç, hukuki inceleme yapılmadan kabul edilecek bir banka formu gibi ele alınmamalıdır. Ciddi bir inceleme şunları göz önünde bulundurmalıdır:

• doğru taraflar;
• doğru lehdar adı;
• tutar ve para birimi;
• vade tarihi;
• vade yeri;
• otomatik uzatma;
• kısmi çekişler;
• devredilebilirlik;
• gereken belgeler;
• talebin tam ifadesi;
• uygulanacak hukuk;
• uygulanabilir kurallar;
• yetki ya da uyuşmazlık forumu;
• temel sözleşmeyle ilişki;
• azaltma mekanizması;
• değişiklik prosedürü;
• yaptırım ve uyum ifadeleri;
• amire bildirim;
• banka masrafları;
• mücbir sebep ya da banka kapanışı sorunları;
• uygun olduğunda elektronik ibraz.

Küçük düzenleme hataları büyük uyuşmazlıklar yaratabilir. Yanlış bir lehdar adı çağrıyı engelleyebilir. Belirsiz bir vade belirsizlik yaratabilir. Eksik bir azaltma hükmü teminatı gereğinden uzun süre canlı tutabilir. Muğlak bir talep ifadesi reddi davet edebilir. Kötü seçilmiş bir uygulanacak hukuk acil korumayı zorlaştırabilir. UCP, eUCP, URDG ya da diğer ilgili kuralların dâhil edilmemesi, önlenebilir bir belirsizlik bırakabilir. Ticaret finansmanı araçları, bunların nasıl işlevsizleştiğini anlayan kişilerce düzenlenmelidir.

14. Lehdarlar İçin Strateji: Talebi Temiz Yapın

Bir garantiye başvuran ya da bir akreditif kapsamında çekiş yapan bir lehdar, talebi bir formalite olarak görmemelidir. Talep temiz olmalıdır. Araca tam olarak uygun olmalıdır: doğru kişi tarafından, süresinde, doğru biçimde, doğru yerde, gereken belgeler, beyanlar, imzalar ve tutar ile yapılmalıdır.

Lehdar acele ederse, kendi savunmasını yaratabilir. Amir talebin geçersiz olduğunu ileri sürebilir. Banka belgeleri reddedebilir. Mahkeme engellemeye daha açık olabilir. Lehdar üstünlüğünü kaybedebilir.

Talepte bulunmadan önce lehdar şunları gözden geçirmelidir:

• araç metni;
• vade;
• gereken belgeler;
• mevcut tutar;
• kısmi çekiş kuralları;
• talep ifadesi;
• imza yetkisi;
• teslim yöntemi;
• uygulanacak kurallar;
• tedbir riski;
• yazışmalarla tutarlılık;
• temel sözleşme konumu;
• itibar ve ilişki sonuçları.

Ödeme talep etme hakkına sahip bir lehdar bile bunu doğru şekilde talep etmelidir. Araç belgelere ödeme yapar, sabırsızlığa değil.

15. Amirler İçin Strateji: Para Hareket Etmeden Önce Harekete Geçin

Bir teminat çağrısıyla ya da belgesel çekişle karşılaşan bir amirin zamanı sınırlıdır. Banka bir kez ödeme yaptığında hukuki konum değişir: amirin hâlâ talepleri olabilir, ancak artık ödemeyi önlemek yerine parayı geri almaya çalışıyor olabilir. Bu nedenle erken yanıt kritik önemdedir.

Amir derhâl şunları toplamalıdır:

• aracı;
• değişiklikleri;
• ana sözleşmeyi;
• yazışmaları;
• varsa talep bildirimini;
• banka iletişimlerini;
• ifa delillerini;
• ileri sürülüyorsa hile ya da kötüye kullanma delillerini;
• proje kayıtlarını;
• sevkiyat kayıtlarını;
• ödeme geçmişini;
• vade ve son tarih bilgilerini;
• uygulanacak hukuk ve forum hükümlerini.

Amir, itirazın belgesel mi, sözleşmesel mi, hileye mi, kötüye kullanım niteliğindeki çağrıya mı, yaptırıma mı dayandığına ya da salt temel sözleşme kapsamında bir uyuşmazlık mı olduğuna karar vermelidir. Bu ayrım önemlidir. Her haksız çağrı durdurulamaz. Her ihtilaflı çağrı hileli değildir. Temel sözleşmenin her ihlali banka ödemesini engellemez. Güçlü bir yanıt, son tarih dolmadan önce doğru hukuki teoriyi belirlemekle başlar.

16. Bankalar İçin Strateji: Tarafsızlık Disiplin Gerektirir

Bankalar ticari yargıç değildir; ancak dikkatsiz işlemciler de değildir. Belgeleri araca ve uygulanabilir kurallara göre incelemelidir. Yaptırım, AML ve düzenleyici yükümlülükleri yönetmelidir. Gereken süreler içinde yanıt vermelidir. Açık hile delillerine, mahkeme kararlarına ya da hukuki kısıtlamalara saygı gösterirken, temeldeki uyuşmazlığa uygunsuz biçimde çekilmekten kaçınmalıdır.

Banka tarafındaki risk çoğu zaman süreçten kaynaklanır. Banka uygunsuzlukları düzgün biçimde belirledi mi? Bildirimi doğru şekilde yaptı mı? Süresinde hareket etti mi? Belgeleri tutarlı biçimde ele aldı mı? Dâhil edilen kurallara uydu mu? Yaptırım taramasına uydu mu? İkrar yaratmadan iletişim kurdu mu? Geri ödeme haklarını muhafaza etti mi? Tedbir riskini doğru yönetti mi? Amirin şikâyetlerini belgesel kusurlardan ayırt etti mi?

Bankalar disiplinli dosyalara ihtiyaç duyar; çünkü ticaret finansmanı uyuşmazlıkları çoğu zaman belge yoğunludur. Bankanın savunması genellikle kayıttır.

17. Türkiye, Londra ve Sınır Ötesi Ticaret Finansmanı

Türkiye, malların, yüklenicilerin, bankaların, sigortacıların, limanların, lojistik sağlayıcıların ve alıcıların çoğu zaman Avrupa, Birleşik Krallık, Orta Doğu, Orta Asya ve Kuzey Afrika ile bağlantı kurduğu bir ticaret koridorunda yer alır. Bu, ticaret finansmanı araçlarını ticari açıdan önemli kılar.

Bir Türk ihracatçı, bir Birleşik Krallık alıcısına teyitli bir belgeli akreditif kapsamında satış yapabilir. Bir Türk yüklenici, yabancı bir proje için performans teminat mektubu verebilir. Yabancı bir yatırımcı, bir Türk gruptan teminat akreditifi desteği isteyebilir. Bir yük talebi, bir akreditif kapsamındaki ödemeyi etkileyebilir. Bir inşaat uyuşmazlığı, bir avans ödeme garantisini tetikleyebilir. Bir yaptırım ya da bankacılık sorgusu, sınır ötesi ödemeyi geciktirebilir. Bir Londra sözleşmesi, bir Türk banka teminatının yanında durabilir. Kuzey Kıbrıs ya da Türkiye ile ilgili bir proje, yerel ve yabancı garantiler gerektirebilir.

Hukuki harita erkenden kurulmalıdır. Satış sözleşmesini hangi hukuk yönetir? Akreditifi ya da garantiyi hangi kurallar yönetir? Hangi banka amir, teyit ya da ihbar bankasıdır? Belgeler nerede ibraz edilecek? Acil koruma nerede elde edilebilir? Varlıklar nerede bulunuyor? Temel uyuşmazlığı hangi mahkeme ya da hakem heyeti ele alıyor? Belgeleri hangi dil yönetiyor? Hangi uyum sorunları ödemeyi durdurabilir?

Ticaret finansmanı uyuşmazlıkları, taraflar yalnızca ticari sözleşmeye baktığında başarısız olur. Para başka bir yerde kontrol ediliyor olabilir; sınır ötesi hukuki koordinasyonun işlemin ilk gününden itibaren önem taşımasının nedeni tam da budur.

18. Ciddi Bir Ticaret Finansmanı Uyuşmazlık Dosyası Neleri İçermelidir

Ciddi bir ticaret finansmanı dosyası, yazışmalar duygusal hâle gelmeden önce düzenlenmelidir. Dosya şunları içermelidir:

• satış sözleşmesi ya da proje sözleşmesi;
• akreditif, teminat akreditifi ya da garanti;
• değişiklikler;
• dâhil edilen kurallar;
• banka yazışmaları;
• ibraz edilen belgeler;
• uygunsuzluk bildirimleri;
• talep bildirimleri;
• taşıma belgeleri;
• sigorta belgeleri;
• gözetim sertifikaları;
• faturalar ve çeki listeleri;
• yaptırım ya da uyum yazışmaları;
• sevkiyat kronolojisi;
• ifa delilleri;
• temel uyuşmazlık yazışmaları;
• mahkeme ya da tahkim hükümleri;
• uygulanacak hukuk analizi;
• ödeme zaman çizelgesi;
• son tarih tablosu;
• acil koruma değerlendirmesi.

Dosya üç soruyu birbirinden ayırmalıdır. Temel sözleşme ne diyor? Araç neyi gerektiriyor? İbraz edilen belgeler neyi gösteriyor? Bu sorular birbirine karışırsa strateji bulanıklaşır.

19. Terziolu & Partners Nasıl Yardımcı Olabilir

Terziolu & Partners; işletmelere, ihracatçılara, ithalatçılara, yüklenicilere, sigortacılara, yatırımcılara ve özel müvekkillere; Türkiye, Londra, Kuzey Kıbrıs ve daha geniş uluslararası piyasaları ilgilendiren uluslararası ticaret, deniz, sigorta ve sınır ötesi uyuşmazlık konularında danışmanlık verir. Çalışmalarımız şunları içerebilir:

• akreditif ve belgeli akreditif uyuşmazlığı değerlendirmesi;
• talep garantisi ve performans teminat mektubu incelemesi;
• haksız teminat çağrısı stratejisi;
• belge uygunsuzluğu analizi;
• UCP 600, eUCP, URDG ve ilgili kural incelemesi;
• satış sözleşmesi ve akreditif metni koordinasyonu;
• yük, konşimento ve sigorta belgesi uyuşmazlıkları;
• inşaat teminatı ve avans ödeme garantisi sorunları;
• yaptırım, bankacılık ve ödeme güzergâhı riski incelemesi;
• gerektiğinde acil tedbir ve geçici koruma koordinasyonu;
• lehdar talebi hazırlığı;
• amir yanıt stratejisi;
• bankaya yönelik yazışmalar;
• sulh ve tahsilat stratejisi;
• sınır ötesi müşavir koordinasyonu.

Amaç, ticaret finansmanını daha karmaşık hâle getirmek değildir. Zaten karmaşıktır. Amaç, bir şirketin para hareket ettikten sonra belgelerin argümandan daha önemli olduğunu fark etmesini önlemektir. Uluslararası ticarette güçlü bir ticari konum yeterli değildir; evrakın finanse edilebilir olması gerekir ve araç hakkında yapılacak erken bir tek görüşme, genellikle koruduğu ödemeden daha ucuzdur.

Seçilmiş kamusal, kurumsal ve akademik kaynaklar

• International Chamber of Commerce, Uniform Customs and Practice for Documentary Credits, UCP 600 (Belgeli Akreditiflere İlişkin Yeknesak Kurallar ve Uygulamalar).
• International Chamber of Commerce, Supplement to UCP 600 for Electronic Presentation, eUCP Version 2.1 (Elektronik İbraz için UCP 600 Eki).
• International Chamber of Commerce, Uniform Rules for Demand Guarantees, URDG 758 (Talep Garantilerine İlişkin Yeknesak Kurallar).
• International Chamber of Commerce, International Standard Demand Guarantee Practice for URDG 758.
• UNCITRAL, United Nations Convention on Independent Guarantees and Stand-by Letters of Credit, New York, 1995 (Bağımsız Garantiler ve Teminat Akreditiflerine İlişkin Birleşmiş Milletler Sözleşmesi).
• Roy Goode, Herbert Kronke ve Ewan McKendrick, Transnational Commercial Law: Text, Cases and Materials, uluslararası banka ödeme taahhütlerine ilişkin bölüm.
• Christopher Hare, The Law and Practice of International Banking, banka garantileri, performans teminat mektupları ve belgeli akreditiflere ilişkin bölümler.
• Peter Ellinger ve Dora Neo, The Law and Practice of Documentary Letters of Credit.
• United City Merchants (Investments) Ltd v Royal Bank of Canada [1983] 1 AC 168.
• Edward Owen Engineering Ltd v Barclays Bank International Ltd [1978] QB 159.
• Yuanda (UK) Co Ltd v Multiplex Construction Europe Ltd [2020] EWHC 468 (TCC).
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu.
• Terziolu & Partners, Türkiye'de Deniz ve Denizcilik Uyuşmazlıkları.
• Terziolu & Partners, Türkiye'de İnşaat ve Altyapı Uyuşmazlıkları.
• Terziolu & Partners, Sigorta ve Uluslararası İş ve Yatırım çalışma alanı materyalleri.

Bu yayın yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Akreditifler, talep garantileri, teminat akreditifleri, performans teminat mektupları, belge uygunsuzlukları, yaptırım kontrolleri, banka ödeme yükümlülükleri ve sınır ötesi ticaret finansmanı uyuşmazlıkları somut olayın özelliklerine bağlıdır. Herhangi bir işlem yapmadan ya da yapmaktan kaçınmadan önce özel danışmanlık alınmalıdır. Türk, İngiliz, Kuzey Kıbrıs, bankacılık, deniz ya da başka bir yargı çevresinin hukuku söz konusu olduğunda, uygun niteliklere sahip müşavirden danışmanlık alınması gerekebilir. Terziolu & Partners'a bir sorunun iletilmesi, katılım yazılı olarak resmen kabul edilmedikçe avukat-müvekkil ilişkisi doğurmaz.